شناسه آیه: آیه 44 سوره انعام

سوره:

فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُكِّرُواْ بِهِۦ فَتَحۡنَا عَلَيۡهِمۡ أَبۡوَٰبَ كُلِّ شَیۡءٍ حَتَّیٰٓ إِذَا فَرِحُواْ بِمَآ أُوتُوٓاۡ أَخَذۡنَٰهُم بَغۡتَةً فَإِذَا هُم مُّبۡلِسُونَ﴿٤٤﴾

[آرى]، هنگامى كه آنچه را به آنها يادآورى شده بود فراموش كردند، درهاى همه چيز از نعمتها را به روى آنها گشوديم؛ تا كاملاً به آن خوشحال شدند و دل بستند؛ ناگهان آنها را گرفتيم (و سخت مجازات كرديم)؛ در اين هنگام، همگى مأيوس شدند. (و درهاى اميد به روى آنها بسته شد.)

شناسه حدیث: Q00604402

نشانی: بصائر الدرجات ؛ جلد 1 ؛ صفحه 77

حَدَّثَنَا عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ عَامِرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ اَلْبَرْقِيِّ‌ عَنِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ عُثْمَانَ‌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْفُضَيْلِ‌ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ‌ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى « وَ مَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِي اَلْآخِرَةِ مِنَ اَلْخٰاسِرِينَ‌ » قَالَ تَفْسِيرُهَا فِي بَطْنِ اَلْقُرْآنِ‌ يَعْنِي مَنْ يَكْفُرْ بِوَلاَيَةِ عَلِيٍّ‌ وَ عَلِيٌّ‌ هُوَ اَلْإِيمَانُ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ‌ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ تَعَالَى « وَ كٰانَ اَلْكٰافِرُ عَلىٰ رَبِّهِ ظَهِيراً » قَالَ تَفْسِيرُهَا عَلَى بَطْنِ اَلْقُرْآنِ‌ يَعْنِي عَلِيٌّ هُوَ رَبُّهُ فِي اَلْوَلاَيَةِ وَ اَلطَّاعَةِ وَ اَلرَّبُّ هُوَ اَلْخَالِقُ اَلَّذِي لاَ يُوصَفُ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ‌ إِنَّ عَلِيّاً آيَةٌ لِمُحَمَّدٍ وَ إِنَّ مُحَمَّداً يَدْعُو إِلَى وَلاَيَةِ عَلِيٍّ‌ أَ مَا بَلَغَكَ قَوْلُ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‌ مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِيٌّ‌ مَوْلاَهُ اَللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ فَوَالَى اَللَّهَ مَنْ وَالاَهُ وَ عَادَى اَللَّهَ مَنْ عَادَاهُ وَ أَمَّا قَوْلُهُ « إِنَّكُمْ لَفِي قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ‌ » فَإِنَّهُ عَلِيٌّ‌ يَعْنِي إِنَّهُ لَمُخْتَلَفٌ عَلَيْهِ وَ قَدِ اِخْتَلَفَ هَذِهِ اَلْأُمَّةُ فِي وَلاَيَتِهِ فَمَنِ اِسْتَقَامَ عَلَى وَلاَيَةِ عَلِيٍّ‌ دَخَلَ اَلْجَنَّةَ‌ وَ مَنْ خَالَفَ وَلاَيَةَ عَلِيٍّ‌ دَخَلَ اَلنَّارَ وَ أَمَّا قَوْلُهُ « يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ‌ » فَإِنَّهُ يَعْنِي عَلِيّاً مَنْ أُفِكَ عَنْ وَلاَيَتِهِ أُفِكَ على [عَنِ ] اَلْجَنَّةِ‌ فَذَلِكَ قَوْلُهُ « يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ‌ » وَ أَمَّا قَوْلُهُ « وَ إِنَّكَ لَتَهْدِي إِلىٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ‌ » إِنَّكَ لَتَأْمُرُ بِوَلاَيَةِ عَلِيٍّ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ‌ وَ تَدْعُو إِلَيْهَا وَ عَلِيٌّ‌ هُوَ اَلصِّرَاطُ اَلْمُسْتَقِيمُ وَ أَمَّا قَوْلُهُ « فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ إِنَّكَ عَلىٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ‌ » إِنَّكَ عَلَى وَلاَيَةِ عَلِيٍّ‌ وَ عَلِيٌّ‌ هُوَ اَلصِّرَاطُ اَلْمُسْتَقِيمُ وَ أَمَّا قَوْلُهُ « فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُكِّرُوا » يَعْنِي فَلَمَّا تَرَكُوا وَلاَيَةَ عَلِيٍّ‌ وَ قَدْ أُمِرُوا بِهَا « فَتَحْنٰا عَلَيْهِمْ أَبْوٰابَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ‌ » يَعْنِي مَعَ دَوْلَتِهِمْ فِي اَلدُّنْيَا وَ مَا بَسَطَ إِلَيْهِمْ فِيهَا وَ أَمَّا قَوْلُهُ « حَتّٰى إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ‌ » يَعْنِي قِيَامَ اَلْقَائِمِ‌ .

عبدالله بن عامر، از ابوعبدالله برقی، از حسین بن عثمان، از محمد بن فضیل، از ابوحمزه برای ما روایت کرد که گفت: از امام باقر علیه‌السلام دربارهٔ سخن خدای تبارک و تعالی پرسیدم: «وَ مَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخٰاسِرِينَ»؛ «و هرکس به ایمان کفر بورزد، به‌راستی عملش تباه شده است و او در آخرت از زیان‌کاران خواهد بود.» حضرت فرمود: تفسیر باطنی آن در قرآن این است که مقصود، کسی است که به ولایت علی علیه‌السلام کفر بورزد؛ و علی همان ایمان است. ابوحمزه گفت: از امام باقر علیه‌السلام دربارهٔ سخن خدای تعالی پرسیدم: «وَ كٰانَ الْكٰافِرُ عَلىٰ رَبِّهِ ظَهِيراً»؛ «و کافر همواره بر ضد پروردگار خود، پشتیبان و یاور است.» حضرت فرمود: تفسیر باطنی آن در قرآن این است که علی، در امر ولایت و اطاعت، ربّ اوست؛ و ربّ، همان آفریدگاری است که قابل توصیف نیست. امام باقر علیه‌السلام فرمود: همانا علی نشانه‌ای برای محمد است و محمد مردم را به ولایت علی دعوت می‌کند. آیا سخن رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله به تو نرسیده است که فرمود: «هرکس من مولای اویم، علی مولای اوست. خدایا، دوست بدار هرکس را که او را دوست بدارد و دشمن بدار هرکس را که با او دشمنی کند.» پس هرکس علی را دوست بدارد، خدا را دوست داشته است و هرکس با علی دشمنی کند، با خدا دشمنی کرده است. و اما سخن خداوند: «إِنَّكُمْ لَفِي قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ»؛ «همانا شما در گفتاری گوناگون و اختلاف‌آمیز هستید.» مقصود از آن، علی است؛ یعنی دربارهٔ او اختلاف شده است. این امت نیز دربارهٔ ولایت او اختلاف کرده‌اند؛ پس هرکس بر ولایت علی استوار بماند، وارد بهشت می‌شود و هرکس با ولایت علی مخالفت کند، وارد آتش می‌شود. و اما سخن خداوند: «يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ»؛ «از آن روی‌گردان می‌شود کسی که روی‌گردان شده است.» مقصود از آن، علی است؛ هرکس از ولایت او برگردانده شود، از بهشت برگردانده شده است؛ و این است معنای سخن خداوند که فرمود: «يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ»؛ «از آن روی‌گردان می‌شود کسی که روی‌گردان شده است.» و اما سخن خداوند: «وَ إِنَّكَ لَتَهْدِي إِلىٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ»؛ «و بی‌تردید تو به سوی راهی راست هدایت می‌کنی.» یعنی تو به ولایت علی علیه‌السلام فرمان می‌دهی و مردم را به سوی آن دعوت می‌کنی؛ و علی همان راه راست است. و اما سخن خداوند: «فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ إِنَّكَ عَلىٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ»؛ «پس به آنچه به تو وحی شده است، محکم چنگ بزن؛ همانا تو بر راهی راست قرار داری.» یعنی تو بر ولایت علی قرار داری و علی همان راه راست است. و اما سخن خداوند: «فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُكِّرُوا»؛ «پس هنگامی که آنچه را به آنان یادآوری شده بود، فراموش کردند.» یعنی هنگامی که ولایت علی را، با آنکه به آن مأمور شده بودند، ترک کردند، «فَتَحْنٰا عَلَيْهِمْ أَبْوٰابَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ»؛ «درهای همه‌چیز را بر آنان گشودیم.» یعنی همراه با حکومت و قدرتشان در دنیا و آنچه در دنیا برای آنان گسترده و فراهم شد. و اما سخن خداوند: «حَتّٰى إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ»؛ «تا هنگامی که به آنچه به آنان داده شده بود شادمان شدند، ناگهان آنان را گرفتیم و در آن هنگام یکباره نومید و سرگشته شدند.» مقصود از آن، قیام قائم علیه‌السلام است.

شناسه حدیث: Q00604401

نشانی: تفسير القمي ؛ جلد 1 ؛ صفحه 200

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اَلْكَرِيمِ بْنُ عَبْدِ اَلرَّحِيمِ‌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ‌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ‌ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَيْهِمْ أَبْوٰابَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ‌ قَالَ أَمَّا قَوْلُهُ « فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُكِّرُوا بِهِ‌ » يَعْنِي فَلَمَّا تَرَكُوا وَلاَيَةَ عَلِيٍّ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ‌ وَ قَدْ أُمِرُوا بِهِ « فَتَحْنٰا عَلَيْهِمْ أَبْوٰابَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ‌ » يَعْنِي دَوْلَتَهُمْ فِي اَلدُّنْيَا وَ مَا بُسِطَ لَهُمْ فِيهَا، وَ أَمَّا قَوْلُهُ « حَتّٰى إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ‌ » يَعْنِي بِذَلِكَ قِيَامَ اَلْقَائِمِ‌ حَتَّى كَأَنَّهُمْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ سُلْطَانٌ قَطُّ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ بَغْتَةً‌ فَنَزَلَتْ بِخَبَرِهِ هَذِهِ اَلْآيَةُ عَلَى مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‌.

ابو حمزۀ گويد از امام باقر عليه السّلام از تفسير اين آيۀ شريفه فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَيْهِمْ أَبْوٰابَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ‌ سؤال كردم‌؟امام عليه السّلام فرمود: مراد از فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُكِّرُوا بِهِ‌ يعنى هنگامى كه ولايت على امير المومنين عليه السّلام را ترك كردند و به تحقيق كه بدان امر شده بودند و مراد از فَتَحْنٰا عَلَيْهِمْ أَبْوٰابَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ‌ يعنى درهاى دولت را در دنيا به رويشان باز كرده و آنان را به ثروت دنيا مشغول سازيم و خداوند كه مى‌فرمايد: حَتّٰى إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ‌ يعنى تا آنكه قيام قائم برپا شود بطورى كه گمان داشتند كه هيچوقت پادشاه و سلطانى نداشتند، و آن قول خداوند است كه مى‌فرمايد: بَغْتَةً‌ كه اين آيه خبر مى‌دهد كه براى محمد صلّى اللّه عليه و آله نازل شده است.