درباره کتاب کمال الدین و تمام النعمه
کتاب کمال الدین و تمام النعمه اثر شیخ صدوق (ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی) از مهمترین منابع شیعی در موضوع مهدویت و غیبت امام زمان (عجلالله فرجه) است. نویسنده این اثر را در پاسخ به شبهات و تردیدهایی که در قرن چهارم هجری درباره غیبت امام مهدی (عجلالله فرجه) مطرح شده بود، نگاشت.
یکی از نکات برجستهی کتاب کمال الدین و تمام النعمه که مطالعهی آن را برای دوستداران امام زمان (عجلالله فرجه) شیرین و دلنشین میسازد، این است که تالیف آن با دستور مستقیم حضرتشان انجام شده است.
کتاب کمال الدین و تمام النعمه در دو بخش اصلی تنظیم شده است: بخش نخست درباره دلایل و شواهد تاریخی و روایی برای غیبت پیامبران گذشته و بخش دوم ویژه زندگی، غیبت و ظهور امام زمان (عجلالله فرجه) است.
شیخ صدوق در کتاب کمال الدین و تمام النعمه بیش از ۵۰۰ حدیث را گردآوری کرده که همواره مورد توجه عالمان شیعه قرار گرفته است. «کمال الدین و تمام النعمه» جایگاهی محوری در تثبیت باور به غیبت و انتظار و مهدویت در میان شیعیان دارد.
قسمتی از مقدمه نویسنده
انگيزه من در تأليف کتاب کمال الدین و تمام النعمه آن بود كه ديدم بيشتر شيعيانى كه به نزد من آمد و شد مىكردند در امر غيبت حيران هستند و درباره امام زمان (عجلالله فرجه) شبهه دارند و از راه راست منحرف گشته و به رأى و قياس روى آوردهاند. پس با استمداد از اخبار وارده از پيامبر اكرم و ائمّه اطهار صلوات اللَّه عليهم تلاش خود را در ارشاد ايشان بكار بستم تا آنها را به حقّ و صواب دلالت كنم.
در اين ميان، شبى درباره آنچه در شهر رى بازگذاشته بودم از خانواده و فرزندان و برادران و نعمتها انديشه مىكردم كه ناگاه خواب بر من غلبه كرد و در خواب ديدم گويا در مكّه هستم و به گرد بيت اللَّه الحرام طواف مىكنم و در شوط هفتم به حجر الأسود رسيدم آن را استلام كرده و بوسيده اين دعا را مىخواندم:
اين امانت من است كه آن را تأديه مىكنم و پيمان من است كه آن را تعاهد مىكنم تا به اداى آن گواهى دهى. آنگاه مولايمان امام زمان (عجلالله فرجه) را ديدم كه بر در خانه كعبه ايستاده است و من با دلى مشغول و حالى پريشان به ايشان نزديك شدم، آن حضرت در چهره من نگريست و راز درونم را دانست.
بر او سلام كردم و او پاسخم را داد. سپس فرمود: چرا در باب غيبت كتابى تأليف نمىكنى تا اندوهت را زايل سازد؟ عرض كردم: يا ابن رسول اللَّه! درباره غيبت پيشتر رسالههايى تأليف كردهام. فرمود نه به آن طريق، اكنون تو را امر مىكنم كه درباره غيبت كتابى تأليف كنى و غيبت انبياء را در آن بازگوئى، آنگاه آن حضرت صلوات اللَّه عليه گذشت.
من از خواب برخاستم و تا طلوع فجر به دعا و گريه و درد دل كردن و شكوه نمودن پرداختم و چون صبح دميد به تأليف اين كتاب آغاز كردم تا امر ولىّ و حجّت خدا را امتثال كرده باشم در حالى كه از خداى تعالى كمك مىخواهم و بر او توكّل مىكنم و از تقصيرات خود آمرزش مىخواهم و توفيق من به واسطه اوست، بر او توكّل مىكنم و به سوى او بازمىگردم.
هدف نویسنده کتاب کمال الدین و تمام النعمه
شیخ صدوق کتاب کمال الدین و تمام النعمه را در پاسخ به شبهات و پرسشهایی که در عصر او درباره غیبت امام زمان (عجلالله فرجه) مطرح میشد، نگاشت. در قرن چهارم هجری بسیاری از شیعیان پس از آغاز غیبت کبری دچار تردید شده بودند و گروهی حتی انکار میکردند که امامی زنده وجود دارد.
شیخ صدوق با گردآوری احادیث معتبر از پیامبر اکرم (صل الله علیه و آله) و امامان معصوم (علیهم السلام) تلاش کرد تا باور به مهدویت را از طریق نقلهای تاریخی و روایی تقویت کند. او نشان داد که غیبت پیش از این در امتهای گذشته نیز رخ داده و امری استوار در سنت الهی است.
هدف اصلی نویسنده، تثبیت ایمان شیعیان به وجود امام مهدی (عجلالله فرجه) و زدودن شک و تردید از دل آنان بود.
شناسنامه کتاب کمال الدین و تمام النعمه
- عنوان کتاب: کمال الدین و تمام النعمه
- مؤلف: شیخ صدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی (متوفای ۳۸۱ هـ.ق)
- موضوع: مهدویت، غیبت امام زمان (عجلالله فرجه) و ظهور امام زمان (عجلالله فرجه)
- زبان تألیف: عربی
- تاریخ نگارش: حدود نیمه دوم قرن چهارم هجری قمری
- ساختار: دو بخش (بخش اول: غیبت پیامبران گذشته؛ بخش دوم: غیبت و ظهور حضرت مهدی (عجلالله فرجه))
- تعداد ابواب: ۷۳ باب
- تعداد احادیث: بیش از ۵۰۰ روایت
معرفی فصول کتاب کمال الدین و تمام النعمه
فصل اول : (تحقیقات درباره امامت و عصمت)
فصل اول از کتاب کمال الدین و تمام النعمه به بررسی مفهوم امامت و عصمت در اهل بیت میپردازد. نویسنده دلایل عقلی و نقلی برای ضرورت وجود امام معصوم و هدایت امت را شرح میدهد و نشان میدهد که امامت تنها محدود به رهبری دینی نیست، بلکه شامل حفظ دین، تبیین شریعت و اصلاح جامعه نیز میشود. همچنین عصمت امام تضمینکننده حفظ دین و نصوص الهی از تحریف و اشتباه است.
- «خليفه» پيش از آفرينش
- وجوب اطاعت از خليفه
- جز خداى تعالى كسى را نسزد كه خليفه را برگزيند
- وجوب وحدت خليفه در هر عصر
- لزوم وجود خليفه
- وجوب عصمت امام
- سرّ فرمان به ملائكه در سجود به آدم
- وجوب شناخت امام زمان (عجلالله فرجه)
- اثبات غيبت و حكمت آن
فصل دوم : (غيبت و آراء فرقه ها)
در فصل دوم از کتاب کمال الدین و تمام النعمه ادعاهای گروههای مختلف شیعه بررسی و نقد میشوند. نویسنده با ارائه مستندات تاریخی و روایی نشان میدهد که بسیاری از شبهات ناشی از سوءتفاهم، تحریف اخبار یا اهداف سیاسی بودهاند و پاسخهای منطقی و نقلی برای رفع این ادعاها ارائه میکند. هدف فصل، تقویت اعتقاد به امامت اهل بیت و دفع تردیدهاست.
- كيسانيّه
- ردّ عقيده ناووسيّه و واقفيّه در امر غيبت
فصل سوم : (رفع اعتراض در غيبت امام مهدی عجل اللَّه فرجه)
فصل سوم از کتاب کمال الدین و تمام النعمه به اعتراضات و شبهات رایج درباره غیبت امام زمان (عجلالله فرجه) میپردازد. نویسنده توضیح میدهد که غیبت امری الهی و حکیمانه است و سابقه آن در امتهای پیشین نیز وجود داشته است. همچنین با بررسی نصوص و احادیث، مشروعیت و ضرورت غیبت و استمرار هدایت الهی حتی در دوران غیبت را روشن میکند.
- شبهه در مورد غیبت این است که چرا برای او پیش آمده و برای کسانی که قبل از او بودند پیش نیامده است
- تردید در اینکه آیا امام در این زمان ادعای امامت دارد یا خیر؟
- شبهه ابن بشّار و پاسخ ابن قِبه رازی به آن
- شبهه زیدیه درباره غیبت و پاسخ یکی از مشایخ به آن
- شبهه درباره وجود امام غایب از اهلبیت و استدلال بر آن
فصل چهارم : (سایر شبهات زیدیه درباره غیبت)
در فصل چهارم از کتاب کمال الدین و تمام النعمه، شبهات خاص زیدیه درباره غیبت امام مهدی بررسی میشود. نویسنده با تحلیل عقلی و نقلی نشان میدهد که تردیدهای آنان بر اساس برداشت نادرست از روایات است و غیبت امام زمان (عجلالله فرجه) با نصوص قرآن و سنت پیامبران پیشین همخوانی دارد. هدف فصل، پاسخ روشن به شبهات ویژه این فرقه است.
- شبهه نخست این است که امامان بر اساس مذهب امامیه دوازده تن هستند و این را بدعت میدانند.
- شبهه دوم درباره نصّ امام صادق علیهالسلام برای فرزندش اسماعیل و مسئله بداء در آن
- شبهه سوم درباره نفی امامت از اسماعیل و بیان دلایل آن
- شبهه چهارم درباره اختلاف شیعه در مورد امامان پس از امام صادق علیهالسلام
- شبهه پنجم درباره عدم جواز اینکه امامان دوازده تن باشند، بر اساس گفتههای انبیا
- شبهه ششم درباره اختلاف امامیه درباره امام پس از امام حسن عسکری علیهالسلام
- شبهه هفتم درباره تردید در صحت نسب امام مهدی علیهالسلام
- شبهه هشتم درباره صحت اعتراض واقفیهها به امامیه در گفته آنها که مرگ امام کاظم علیهالسلام مطابق عرف و عادت بوده است.
فصل پنجم : (شبهات مخالفان و دفع آنها)
فصل پنجم از کتاب کمال الدین و تمام النعمه به شبهات مخالفان اهل بیت میپردازد و روشهای رفع آنها را بررسی میکند. نویسنده با نقل اخبار معتبر و تحلیل منطقی نشان میدهد که تمامی ادعاهای مخالفان فاقد اعتبار واقعی هستند و امامت دوازدهگانه و غیبت امام مهدی(عجلالله فرجه) از لحاظ تاریخی و نقلی ثابت است.
- مناظره مؤلف با یک ملحد در حضور رکنالدوله
- پاسخهای ابوسهل نوبختی به شبهات مخالفان
- سخنان مؤلف در پایان این تحقیقات
فصل ششم : (ذکر غیبتهای پیامبران و دلایل آن، بهعنوان مقدمهای برای غیبت امام مهدی علیهالسلام )
فصل ششم از کتاب کمال الدین و تمام النعمه به غیبت پیامبران پیشین و جانشینان آنان میپردازد تا زمینه برای فهم غیبت امام مهدی (عجلالله فرجه) فراهم شود. نویسنده توضیح میدهد که زمین هیچگاه بدون حجت الهی نمیماند و غیبتها در امتهای گذشته نیز رخ داده است. این فصل مقدمهای است برای اثبات ضرورت و مشروعیت غیبت امام زمان(عجل الله فرجه).
- در غيبت ادريس پيامبر عليه السّلام
- ذكر آشكار شدن نبوّت نوح عليه السّلام
- باب ذكر غيبة صالح النبي عليه السّلام
- غيبت صالح پيامبر عليه السّلام
- غيبت ابراهيم عليه السّلام
- غيبت يوسف عليه السّلام
- غيبت موسى عليه السّلام
- درگذشت موسى عليه السّلام و غيبت اوصياء و حجّتهاى پس از او تا روزگار مسيح عليه السّلام
- بشارت عيسى بن مريم عليهما السّلام به خود پيامبر اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم
- خبر سلمان فارسىّ رضى اللَّه عنه در اين باب
- خبر قسّ بن ساعده إيادى
- خبر تبّع پادشاه يمن
- خبر عبد المطّلب و ابو طالب
- خبر سيف بن ذى يزن
- خبر بحيراى راهب
- داستان خالد و طليق از راهب بزرگ راه شام و شناخت او از پيامبر اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم
- خبر ابو المويهب راهب
- خبر سطيح كاهن
- خبر يوسف يهودى از پيامبر اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم
- خبر ابن حوّاش كه از شام مىآمد
- خبر زيد بن عمرو بن نفيل
فصل هفتم : (سه تحقیق درباره امامت و وصایت و توضیح معنای عترت)
در فصل هفتم از کتاب کمال الدین و تمام النعمه سه تحقیق مهم درباره امامت، وصیت و مفهوم عترت ارائه شده است. نویسنده رابطه میان پیامبر، امام و امت را شرح میدهد و نشان میدهد که وصیت الهی و انتخاب امام توسط پیامبر تضمینکننده استمرار هدایت و حفظ دین است. همچنین مفهوم عترة بهعنوان راهنمایان الهی پس از پیامبر بررسی میشود.
- علّت نيازمندى به امام عليه السّلام
- اتّصال وصيّت از آدم عليه السّلام و خالى نبودن زمين از حجّت تا قيامت
فصل هشتم : (ذکر نصوص وارد از پیامبر صلیاللهعلیهوآله و امامان معصوم علیهالسلام درباره وقوع غیبت برای امام مهدی علیهالسلام )
فصل هشتم از کتاب کمال الدین و تمام النعمه به احادیث و نصوص پیامبر و امامان معصوم درباره وقوع غیبت امام مهدی(عجلالله فرجه) اختصاص دارد. نویسنده این متون را تحلیل و مستند میکند تا نشان دهد که غیبت پیشبینی شده و مشروع است و امت موظف به شناخت و انتظار امام زمان میباشد.
- نصّ خداى تعالى بر قائم عليه السّلام و اينكه او دوازدهمين امام است
- روايات پيامبر اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم در نصّ بر قائم عليه السّلام و اينكه او دوازدهمين امام است
- اخبار پيامبر اكرم از وقوع غيبت قائم عليه السّلام
- اخبار امير المؤمنين عليه السّلام از غيبت امام دوازدهم عليه السّلام
- روايات فاطمه زهرا عليها السّلام از حديث صحيفه در اسامى ائمّه و اينكه دوازدهمين آنها قائم عليه السّلام است
- نصوصى كه بر قائم عليه السّلام در لوح فاطمه عليها السّلام و يا لوح جابر وارد شده است
- روايات امام مجتبى عليه السّلام درباره غيبت امام دوازدهم عليه السّلام
- روايات امام حسين عليه السّلام درباره دوازدهمين امام و غيبت او
- روايات امام سجّاد عليه السّلام درباره دوازدهمين امام و غيبت او
- روايات امام باقر عليه السّلام درباره امام دوازدهم عليه السّلام و غيبت او
- روايات امام صادق عليه السّلام درباره امام دوازدهم عليه السّلام و غيبت او
- روايات امام موسى كاظم عليه السّلام درباره قائم عليه السّلام و غيبت او
- روايات امام رضا عليه السّلام درباره امام دوازدهم و غيبت آن حضرت عليه السّلام
- روايات امام جواد عليه السّلام درباره امام دوازدهم عليه السّلام و غيبت او
- روايات امام هادى عليه السّلام درباره امام دوازدهم عليه السّلام و غيبت او
- روايات امام عسكرىّ عليه السّلام درباره امام دوازدهم عليه السّلام و غيبت او
- كسانى كه منكر قائم يا فرد دوازدهمين ائمّه عليه السّلام شوند
- پس از امام حسن و امام حسين عليهما السّلام امامت در دو برادر نباشد
- رواياتى كه درباره مادر قائم عليه السّلام وارد شده است و او نامش مليكه دختر يشوعا فرزند قيصر است
- روايات ميلاد قائم عليه السّلام
- كسانى كه قائم عليه السّلام را ديدار كرده و با وى تكلّم كردهاند
- علّت غيبت
- توقيعات وارده از قائم عليه السّلام
- در عمر طولانى
- حديث دجّال
- حديث آهوهاى سرزمين نينوا
- حديث حبابه والبيّه
- حديث معمّر مغربى
- حديث عبيد بن شريه جرهمى
- حديث ربيع بن ضبع فزارى
- حديث شقّ كاهن
- حديث شدّاد بن عاد بن ارم
- ثواب انتظار فرج
- نهى از تسميه قائم عليه السّلام
- نشانههاى ظهور قائم عليه السّلام
- نوادر كتاب
نکات برجسته کتاب کمال الدین و تمام النعمه
- بحث امامت و عصمت: کتاب کمال الدین و تمام النعمه به بررسی جایگاه امامت در تشیع و اهمیت عصمت امامان میپردازد و استدلالات عقلی و نقلی برای اثبات آن را بیان میکند و از مهمترین کتب مهدویت میباشد.
- رد ادعاهای مخالفان: ادعاها و شبهات برخی فرق شیعه و مخالفان درباره امامت و غیبت و مهدویت بررسی و با استدلالات مستدل پاسخ داده میشود.
- تبیین غیبت امام زمان (عجلالله فرجه): کتاب به تفصیل درباره علل و حکمت غیبت، طول آن و آثار آن بر جامعه و شیعیان سخن میگوید.
- پاسخ به شبهات زیدیه و دیگر مخالفان: شبهات مطرحشده توسط زیدیه و دیگر گروهها درباره غیبت و امامت بررسی شده و پاسخ داده میشود.
- استفاده از حجتهای نقلی و تاریخی: کتاب نمونههایی از غیبت انبیاء و دلایل تاریخی و نقلی برای مشروعیت غیبت ارائه میدهد.
- تبیین فلسفه و حکمت احکام دینی: در کنار مسائل امامت، به فلسفه برخی احکام و اهداف دین پرداخته شده و رابطه آن با امامت و هدایت جامعه توضیح داده میشود.
کتاب کمال الدین و تمام النعمه مناسب چه افرادی میباشد ؟
- شیعیان و علاقهمندان به علوم دینی: کسانی که میخواهند مفاهیم امامت، مهدویت، عصمت و غیبت امام زمان (عجلالله فرجه) را بهصورت مستدل و دقیق درک کنند.
- دانشجویان و پژوهشگران علوم اسلامی: به ویژه کسانی که در حوزه مهدویت، کلام، فقه امامیه و تاریخ اسلام مطالعه دارند و دنبال منابع تحلیلی و مستند هستند.
- مدرسان و مبلغین دینی: این کتاب میتواند به عنوان مرجع برای پاسخ به شبهات و آموزش مفاهیم امامت، مهدویت و غیبت استفاده شود.
- افراد علاقهمند به نقد و بررسی فرق اسلامی: کسانی که میخواهند ادعاها و نقدهای مختلف فرق اسلامی درباره غیبت و امامت و مهدویت را بشناسند و با استدلالات شیعی آشنا شوند.
- خوانندگان علاقهمند به تاریخ و سیره انبیاء و ائمه: چون کتاب به نمونههایی از غیبت انبیاء و دلایل تاریخی و نقلی میپردازد.
چاپ های معروف
- تصحیح علیاکبر غفاری (مؤسسه النشر الاسلامی، قم)
- انتشارات دارالکتب اسلامی
- انتشارات دارالحدیث ترجمه منصور پهلوان
